يادآورى و پند دادن فرمان داد ، كه با اين تذكر و پند دادن و بيدار كردن ضمير انسان خود حقيقت را مىبيند و به هيچ وسيله و واسطه‌اى نياز پيدا نمىكند . « فَذَكِّرْ - پس يادآورى كن و پند ده . » ولى آيا تذكره براى همهء مردم ، چه بخواهند و چه نخواهند ، سودمند است ؟ هرگز . . . براى كسى كه بيم نداشته باشد سودمند نيست ، چه كار آن برانگيختن عقل از درون انسان است ، و شرط سودمند شدن آن آمادگى انسانى است كه در تحت تأثير آن قرار گرفته ، اما قلب جامد و منكر و سنگ شده ، سخت‌تر از تخته سنگهاى ناشنوا است ، و به همين سبب پروردگار ما گفت : « إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى - به شرط آن كه يادآورى سودمند افتد . » يعنى يادآورى تو هنگامى سودمند خواهد شد كه شرايط وضع شدهء براى آن موجود باشد ، و گرنه سودمند واقع نمىشود ، و اين نه براى نقصى در آن است بلكه براى مانعى از جانب خود ايشان است ، و اين بدان معنى نيست كه اگر پند دادن سودمند نيفتاد از آن باز ايستد ، چه ، نافع بودن يا نبودن جز پس از آن مفهوم نمىشود ، و اين بدان مىماند كه بگوييم : اگر خورشيد را ببينم طلوع كرده است ، و چون نيك بينديشى اين را به وضوح درخواهى يافت . مفسران در معنى آيه اختلاف كرده‌اند ، جرجانى گفت : پند دادن و يادآورى كردن واجب است هر چند سودمند نيفتد ، و معنى آيه اين مىشود كه : پند بده اگر پند سودمند افتد و اگر چنين نباشد حذف مىشود ، چنان كه گفت : سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ . . . ؛ و ابن عبّاس گفت : براى دوستان من سودمند است و براى دشمنانم چنين نيست ، و ديگرى گفت « إن » در اين جا به معنى « إذ - در صورتى كه » است همچون اين كلام خدا : وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ . درست‌تر چنين است : كلمهء إن در اين جا ظاهرا از ادات شرط است ولى مقصود از آن در اين مورد ظاهر آن نيست ، به همان گونه كه ادات استفهام قيدى ندارد ولى مقصود از آن تقرير يا انكار يا شبيه اينها است ، و چون يادآورى و پند بر